Denge neden bu kadar önemli?
Denge; gözlerden, iç kulaktaki denge organından ve eklem-kaslardan gelen bilgilerin beyinde birleştirilip kaslara doğru zamanda doğru komutun gönderilmesiyle sağlanır. Bu sistemin herhangi bir halkası zayıfladığında, örneğin bacak kasları güç kaybettiğinde, görme azaldığında ya da ayak tabanındaki his bozulduğunda, vücut küçük sarsıntılara geç tepki verir. Sonuç çoğu zaman bir sendeleme, bazen de düşmedir. Düşmeler özellikle ileri yaşta kalça kırığı, bağımsızlığın azalması ve yeniden düşme korkusu gibi zincirleme sorunlara yol açabilir. İyi haber şu: dengenin önemli bir kısmı ölçülebilir ve doğru yönlendirilmiş çalışmayla geliştirilebilir.
Bu sayfadaki testler neyi ölçüyor?
Tek ayak üzerinde durma testi statik dengeyi, yani hareketsizken vücut ağırlığını tek bir destek yüzeyinde tutabilme becerisini ölçer. Klinikte de sık kullanılan, ekipman gerektirmeyen bir testtir. Sağ ve sol ayağı ayrı ayrı ölçmek, iki taraf arasındaki farkı görmeye yarar; belirgin bir fark eski bir ayak bileği burkulması, diz ya da kalça sorunu veya nörolojik bir etkilenmeye işaret edebilir.
30 saniye sandalyeden kalk-otur testi ise bacak kas gücünü ve dayanıklılığını ölçer. Ayağa kalkmak, merdiven çıkmak, tökezlediğinizde kendinizi toparlamak gibi günlük işlerin temeli bu güçtür. Bu test, ileri yaştaki yetişkinler için geliştirilmiş ve Rikli ile Jones'un Senior Fitness Test (Yaşlılar İçin Fiziksel Uygunluk Testi) setinde yer alan bir ölçümdür.
Tek ayak üzerinde durma: yaşa göre ortalama süreler
Aşağıdaki değerler, Springer ve arkadaşlarının 2007'de Journal of Geriatric Physical Therapy'de yayımladığı, sağlıklı yetişkinlerde gözler açık tek ayak üzerinde durma süresini inceleyen çalışmadaki yaklaşık ortalamalardır. Ortalama, “olması gereken” değil, o yaş grubundaki kişilerin tipik sonucudur; bir kısmı bunun üstünde, bir kısmı altındadır.
| Yaş grubu | Yaklaşık ortalama süre (gözler açık) |
|---|---|
| 18–39 | 43 saniye |
| 40–49 | 40 saniye |
| 50–59 | 37 saniye |
| 60–69 | 27 saniye |
| 70–79 | 15 saniye |
| 80 ve üzeri | 6 saniye |
Genel kabul olarak, özellikle 50 yaş ve üzerinde, tek ayak üzerinde 10 saniyeden kısa durabilmek dikkat edilmesi gereken bir bulgudur ve dengenin ayrıntılı değerlendirilmesini gerektirebilir.
30 saniye kalk-otur: “altında ise risk” sınırları
Senior Fitness Test normlarında 60–94 yaş arası için kadın ve erkekte ayrı alt sınırlar tanımlanmıştır. Bu sınırın altındaki sonuçlar, bacak gücünün yaş grubuna göre düşük olduğunu ve düşme riskinin artmış olabileceğini düşündürür.
| Yaş | Kadın: risk sınırı | Erkek: risk sınırı |
|---|---|---|
| 60–64 | 12'den az | 14'ten az |
| 65–69 | 11'den az | 12'den az |
| 70–74 | 10'dan az | 12'den az |
| 75–79 | 10'dan az | 11'den az |
| 80–84 | 9'dan az | 10'dan az |
| 85–89 | 8'den az | 8'den az |
| 90–94 | 4'ten az | 7'den az |
60 yaşın altı için bu testin aynı kaynakta tanımlanmış bir eşiği yoktur; daha genç kişilerde sonucu yalnızca kendi gelişiminizi izlemek için kullanabilirsiniz.
Üç soru neden soruluyor?
ABD Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezleri'nin (CDC) düşmeleri önleme programı STEADI, taramaya üç temel konuyla başlamayı önerir: geçen yıl içinde düşme öyküsü, ayakta dururken ya da yürürken dengesizlik hissi ve düşme kaygısı. Bu sayfadaki sorular aynı yaklaşımı genel olarak izler. Bu sorulardan birine “evet” yanıtı vermek tek başına bir hastalık göstermez; ancak dengenin daha ayrıntılı değerlendirilmesi için iyi bir nedendir. Önceki bir düşme, gelecekteki düşmenin en güçlü habercilerinden biridir.
Sonucunuzu nasıl yorumlamalısınız?
Ev ortamında yapılan bir test, klinikteki standart koşulların yerini tutmaz: zemin, ayakkabı, yorgunluk ve o günkü kan basıncınız sonucu etkileyebilir. Bu nedenle tek bir ölçüme takılmak yerine eğilime bakın; birkaç hafta arayla aynı koşullarda tekrarlamak daha anlamlı bilgi verir. Sonuç “orta” ya da “artmış” çıktıysa, ya da sonuç ne olursa olsun son dönemde dengenizde belirgin bir değişiklik fark ettiyseniz bir fizyoterapist değerlendirmesi uygun olur. Değerlendirmede yürüyüş, kas gücü, eklem hareketliliği, his ve denge sistemleri ayrıntılı incelenir; ilaçlar, görme ve ev ortamındaki riskler de konuşulur.
Denge ve bacak gücü, kişiye uygun dozda ve güvenli koşullarda yapılan çalışmalarla genellikle gelişir. Programın içeriği; yaşınıza, eşlik eden hastalıklarınıza ve test sonuçlarınıza göre belirlenmelidir. Bu konuda daha fazla bilgi için yaşlılarda denge ve düşmeyi önleme rehberimize göz atabilirsiniz. İnme, Parkinson hastalığı ya da nöropati gibi nörolojik nedenlere bağlı denge sorunlarında nörolojik rehabilitasyon, evden çıkmakta zorlanan kişiler için ise evde fizyoterapi seçenekleri değerlendirilebilir.
Evde düşme riskini azaltmak için genel öneriler
- Geceleri yatak odasından banyoya giden yolu aydınlatın; gece lambası kullanın.
- Kayan halıları sabitleyin ya da kaldırın, yerdeki kabloları toplayın.
- Banyoya ve merdivenlere tutunma barı, duşa kaymaz paspas koyun.
- Arkası kapalı, tabanı kaymayan ayakkabı ya da terlik giyin.
- Görme kontrollerinizi aksatmayın; baş dönmesi yapabilen ilaçları hekiminizle gözden geçirin.
- Yataktan ya da sandalyeden kalkarken acele etmeyin; önce kısa bir süre oturarak bekleyin.